SEKULARIZMI, TOLERANCA DHE HAKU SEKULARIZMI, TOLERANCA DHE HAKU

SEKULARIZMI, TOLERANCA DHE HAKU

Opinione 24 September, 2019, 16:37

Projekti rilindës propagandonte drejtimin nga Perëndimi si dëshirë për t’u modernizuar. Ata nuk bënin thirrje për t’u tëhuajësuar nga identiteti kombëtar, ku bën pjesë... SEKULARIZMI, TOLERANCA DHE HAKU

Projekti rilindës propagandonte drejtimin nga Perëndimi si dëshirë për t’u modernizuar. Ata nuk bënin thirrje për t’u tëhuajësuar nga identiteti kombëtar, ku bën pjesë edhe Islami. Burrat e Rilindjes e idealizonin fuqinë materiale të Evropës – edhe ato të ideve – por jo në kurriz të identitetit shqiptar. Projekti i Rilindjes i jepte të drejtë shqiptarit të thotë “elhamdulilah” e të jetë në të njëjtën kohë edhe shqiptar, edhe modern edhe mysliman

Shkruan: Mirlind BEHLULI, Prishtinë

Është një gabim, sa elementar aq edhe qesharak, që përgjithësisht e bëjnë studiuesit e Kosovës – dhe jo vetëm. Kjo huqje është ngatërrimi i sekularizmit si koncept filozofik dhe sekularizimit si proces konkret historik. Si shumica e autorëve të publicistikës shqiptare, të njëjtin gabim e bën edhe profesori i filozofisë Blerim Latifi. Dhe, këtë gabim, filozofi nga Prishtina e ka shfaqur disa herë në shkrime të tij. Natyrisht, këtu Latifi shërben si mostër përshkruese dhe shpërfaqëse e këtij mendimi të ngatërruar. Duhet theksuar se i pari, pra sekularizmi është konceptuar si rruga më e mirë për të qenë fetar. Do të thotë as sekularizmi si strukturë mendore, nuk ka paraparë tejkalimin ose zhdukjen e fesë si besim. Si sistem filozofik, sekularizmi ka teorizuar krijimin e një “distance higjienike” ndërmjet pushtetit profan dhe fesë. E kjo distancë është konceptualizuar si metodë me dy kahje, të dyjat njëjtësisht të rëndësishme. Kahja e parë dëshiron të vendos një sistem ku pushteti nuk e keqpërdorë politikisht religjionin, ndërsa kahja e dytë ka të bëjë me shmangien e dogmatizimit fetar të shtetit, do të thotë që shteti të mos ketë fe zyrtare.

Këto dy kahje e simbolizojnë përkufizimin që Xhon Lloku ia kishte bërë sekularizmit. Sipas filozofit anglez, sekularizmi ishte një rrugë e dobishme, ngase sipas tij me anë të sekularizmit mundësohej çlirimi i fesë nga kontrolli i shtetit. Sekularizmi, në botëkuptimin “llokian”, ua hap rrugën besimtarëve dhe vetë fesë që të jetë besnike kundrejt idealeve, qëndrimeve e parimeve fillestare barazitare. Ndërkaq, Latifi, si shumë të tjerë të asaj mendësie, e ngatërron një gjë: kërkesën e imperativit sekularist për ndarjen e fesë nga shteti me procesin e sekularizimit të shoqërisë. Pra, të tillët shkojnë një hap tutje, kërkojnë ndarjen e fesë nga shoqëria. Në fakt, ky është tradhëtim i idealit sekularist dhe, madje, përgjithësisht, është përçudnim i vetë idesë së sekularizmit. Këtu, në këtë mendësi, sekularizmi kthehet në një doktrinë politike që synon de-fetarizimin e shoqërisë.

Ç’e do, kur teoria e sekularizimit të shoqërisë, aq shumë e propaganduar nga mendimtarët prishtinas, është duke përjetuar sfidat më kryesore historike gjatë dekadave të fundit?! Rëndësia e religjionit, këtij mekanizmi gjigant në lëvizjen e historisë, nuk është duke u tkurrur ashtu siç besonin nga Konte tek Spenseri, Veberi e Marksi. Përkundrazi, që nga vitet 1990-ta, kur ra Perdja e Hekurt, bota është duke parë një ringjallje të besimeve të të gjitha ngjyrave. Individët, me kërshëri, po zbulojnë traditat e ndryshme abrahamike, nga Islami, Krishterimi e deri tek Judaizmi. Këtu duhet ritheksuar një të vërtetë monumentale. E vërteta e madhe është se liria e fesë, atë që e kanë përqafuar pothuajse të gjithë në Kosovë, nuk e përfshinë edhe lirinë nga feja.

Në shikim të parë, përtej idesë së sekularizimit të shoqërisë, Latifi problemin themelor e, ndoshta, edhe të vetëm e ka me ringjalljen e Islamit tek shqiptarët e Kosovës. E ky, natyrisht, nuk është problem vetëm i Latifit. Është problem më i thellë se i vetëm një profesori të religjionit. Shkrimet e tij shpërfaqin një problem më të madh brendashqiptar: atë të orientalizmit. Në këtë kuadër orientalistik, Islami ka një imazh negativ. Tmerrësisht negativ. Përveç se përshkruhet si irracional, Islami reduktohet në fenë e imponuar nga turqit osmanë. Si i tillë, imazhi i Islamit është ai i një gjëje të huaj e, madje, të urryer. Një reduktim i tillë pothuajse gjithnjë flirton – e madje shpesh edhe përkufizohet – nga një resentiment katoliko-centrik, herë i fshehur nën maskën e liberalizmit e herë i shfaqur haptas. Latifi nuk është se sjell ndonjë gjë të rëndësishme mendimit shqiptar sa i për ketë interpretimit të Islamit. Në diskursin e Latifit dhe të shumë publicistëve tjerë, sekularizëm do të thotë margjinalizim i Islamit. Pra, lejimi i ushtrimit të tij vetëm në sferën private, e cila është e reduktuar vetëm me xhaminë. Ai vetëm përsërit koncepte euro-centrike mbi Islamin; ai vetëm rithekson atë çfarë shkruante Ismail Kadare në vitet e ‘90-ta. Sigurisht, stilistikisht më dobët se Kadare. Shkrimtari nobelist në tentativë shkruante se besonte që myslimanët do të jenë më pak të zellshmit që t’i ktheheshin fesë pas komunizmit. Ai këtë e bazonte në “moszellshmërinë myslimane’, pas së cilës qëndronte kultura, kujtimet për të kaluarën dhe nostalgjia e kohës para-turke. Pra, thënë shkurt e mirë, ai e shihte tendencën e Shqipërisë drejt fesë së krishtere, pasi feja e vonë, siç e cilëson Kadareja Islamin, do të zbehej, për t’ia lënë vendin Krishterimit. Kadareja e barazonte kulturën para-turke të shqiptarëve me Krishterimin dhe e “shpallte”, në një mënyre gjysme të fshehur, se Islami është i huaj për kulturën, të kaluarën dhe identitetin shqiptar, pasi ai ishte feja e vonë, turke, e okupatorit, joshqiptare. Të njëjtën linjë e ndjek edhe Latifi. Madje, ai e bën një gabim trashanik: e krahason Perandorinë Osmane me Jugosllavinë e Titos, kur thotë se nuk duhet të krenohemi me vezirët shqiptarë të Perandorisë Osmane.

Latifi, orientalizmin e tij e shfaq edhe në interpretimet e tij mbi figurën e Skënderbeut. E aty nuk është se dallon fortë nga kryeorientalisti shqiptar, Kadare. Latifi thotë se forcat e mbrapshta, që valorizojnë Ballaban Pashën “sulmojnë pa mëshirë figurën e Skënderbeut”. Për këtë ka një arsye – sipas Latifit “forcat e mbrapshta” – një eufemizëm për myslimanët – dëshirojnë t’i këpusin lidhjet identitare të kombit shqiptar me botën perëndimore. Këtu myslimanët reduktohen në forca të mbrapshta, anti-evropiane e anti-skënderbegase. Prandaj, ai thotë se shqiptarët duhet rikthyer projektit rilindës. Por, ai harron se rilindësit “arratisjen” nga Lindja nuk e shihnin në terma euro centristë, historicistë e orientalistë, siç bën Latifi. Projekti rilindës propagandonte drejtimin nga Perëndimi si dëshirë për t’u modernizuar. Ata nuk bënin thirrje për t’u tëhuajësuar nga identiteti kombëtar, ku bën pjesë edhe Islami. Burrat e Rilindjes e idealizonin fuqinë materiale të Evropës – edhe ato të ideve – por jo në kurriz të identitetit shqiptar. Projekti i Rilindjes i jepte të drejtë shqiptarit të thotë “elhamdulilah” e të jetë, në të njëjtën kohë, edhe shqiptar, edhe modern edhe mysliman. Rilindja nuk i sheh këto identitete si antagonistë, të kundërvënë e të papajtueshëm. Këtu duhet bërë të qartë një gjë – se vetja nuk mund të ndahet nga jo-vetja – për ta parafrazuar Mulla Sadrën. Njeriu është pjesë e ekzistencës dhe kuptimësohet vetëm kur realizohet së bashku me të. Andaj myslimanët shqiptar do të vazhdojnë ta kuptimësojnë ekzistencën e tyre në shpërfaqjen e identitetit të brendshëm të tyre e jo në kundërshtim me të.

Përgjigjet e gatshme te Latifit – të tilla si shqiptarët janë evropianë e duhet të jenë të tillë, duhet të kthehemi tek Rilindja etj. – janë një bekim i vërtetë për të. Kjo pasi Latifit – dhe jo vetëm atij – përgjigjet e gatshme i japin një strehim nga pasiguritë metafizike, filozofike e ontologjike të botës komplekse në të cilin jetojnë shqiptarët e mijëvjeçarit të tretë. Ndërkaq, myslimanët shqiptar duhet të jenë tolerantë e në raste edhe indiferentë karshi të tillëve. Sepse, tek e fundit, toleranca është rruga drejt së Vërtetës. Ky është mësimi që duhet kuptuar, sepse ashtu siç thoshte edhe Hazreti Mevlana:

Nëse don të jesh afër Hakut,

Nëse don të gjesh rrugën e duhur,

Nëse don ta shijosh parajsën,

Duhet të bëhesh tolerant.